Mity i rzeczywistość dotyczące usług społecznych dla weteranów i weteranek

Na ogół usługom społecznym nie poświęca się należytej uwagi, gdy mowa o wsparciu określonych grup ludności. Gdy zaś chodzi o weteranów i weteranki, to z uwagi na międzysektorowy charakter polityki wobec weteranów można natknąć się na twierdzenia, które wymagają obalenia lub dodatkowych dowodów.

Mit 1: wszyscy weterani i wszystkie weteranki potrzebują usług społecznych

Rzeczywistość: usługa społeczna to pomoc, która pozwala zapobiec powstaniu trudnych okoliczności życiowych, pokonać je lub zmniejszyć ich negatywne skutki dla osoby, która się w nich znalazła. Usługa społeczna nie jest uzależniona od określonego statusu.

Trudne okoliczności życiowe to okoliczności, które negatywnie wpływają na życie i zdrowie człowieka i których nie może on pokonać samodzielnie. Katalog trudnych okoliczności życiowych nie jest zamknięty. Należą do nich na przykład częściowa lub całkowita utrata sprawności ruchowej; choroby nieuleczalne, choroby wymagające długotrwałego leczenia; niepełnosprawność; szkody wyrządzone działaniami wojennymi (bojowymi) i inne.

Jak widać, status weterana nie należy do trudnych okoliczności życiowych. Tym samym udzielenie usługi społecznej uzależnione jest nie od statusu, lecz od określonej trudnej sytuacji, której człowiek nie może pokonać samodzielnie. To znaczy, że nie wszyscy weterani, nie wszystkie osoby z niepełnosprawnością czy w podeszłym wieku itp. znajdują się w trudnych okolicznościach życiowych i w związku z tym potrzebują wsparcia w postaci usług społecznych.

Dowodem na to twierdzenie może być usługa adaptacji społecznej weteranów wojny i członków ich rodzin, wprowadzona w 2024 roku. Choć nie zostało to wprost zapisane, usługa była przedstawiana jako przysługująca z samego faktu posiadania statusu weterana. Usługa składa się z dwóch części: wypoczynku z rodziną w ośrodku rekreacyjnym przez od 7 do 14 dni, a następnie indywidualnej adaptacji weterana lub weteranki.

Usługa była trudna we wdrożeniu, a ponadto nie wiadomo, czy została wprowadzona na podstawie analizy potrzeb weteranów, weteranek i członków ich rodzin. Dlatego według stanu na lipiec 2025 roku objęto nią zaledwie 1 300 osób spośród półtora miliona weteranów i weteranek w tamtym czasie. Nowych danych brak.

Zatem udzielanie usługi społecznej pod warunkiem posiadania określonego, w tym przypadku weteranskiego, statusu nie tylko jest sprzeczne z samym podejściem do usług społecznych, lecz także może sprzyjać stygmatyzacji określonej grupy jako wyłącznie wrażliwej. Jednocześnie kwestia, czy weterani i weteranki mają potrzebę wprowadzenia specjalnej usługi społecznej, nieobjętej obecnym katalogiem takich usług, wymaga metodologicznie rzetelnych badań.

Mit 2: specjalista ds. wsparcia weteranów i osób zdemobilizowanych to pracownik socjalny

Rzeczywistość: specjalista ds. wsparcia weteranów i osób zdemobilizowanych (SWO) oraz pracownik socjalny pełnią różne, choć wzajemnie powiązane funkcje.

SWO prowadzi wsparcie i doradztwo dla weteranów i weteranek w gminie; informuje i doradza w sprawie ich praw, ulg i gwarancji państwowych, prowadzi wsparcie, określa potrzeby i w razie konieczności pomaga w uzyskaniu usług społecznych.

Pracownik socjalny ocenia potrzeby weterana lub weterankę w zakresie usług społecznych, organizacyjnie zapewnia udzielenie odpowiedniej usługi społecznej. W razie potrzeby pracownik socjalny może włączyć SWO w proces udzielania takiej usługi.

W celu rozgraniczenia funkcji SWO i pracowników socjalnych Ministerstwo ds. Weteranów i Ministerstwo Polityki Socjalnej wydały w październiku 2025 roku wspólne zarządzenie, którym określono Procedurę współdziałania podmiotów wsparcia weteranów wojny, członków ich rodzin i innych kategorii osób podczas realizacji działań wspierających w zakresie udzielania usług społecznych.

Jednocześnie warto zaznaczyć, że zarówno w praktyce, jak i w samym Zarządzeniu przewidziano, że SWO prowadzi informowanie, doradztwo i wsparcie weteranów i weteranek. Takie działania należą do katalogu usług społecznych, dlatego mit powstał nie bez podstaw, a funkcje SWO wymagają dalszego doprecyzowania.

Mit 3: dla weteranów i weteranek należy tworzyć osobne usługi społeczne długoterminowej opieki

Rzeczywistość: na Ukrainie przewidziano już opiekuńcze usługi społeczne: opiekę w domu, opiekę stacjonarną i wspierane mieszkanie. Problem polega na ograniczonej dostępności i zdolności istniejącego systemu, w którym za świadczenie takich usług odpowiadają gminy.

Głównymi barierami są: złożoność i wysoki koszt organizacji i świadczenia usług opiekuńczych; niedobór wykwalifikowanych kadr; niewystarczająca zdolność instytucjonalna i finansowa gmin; słaba integracja medycznych i społecznych komponentów opieki.

Obecnie brak danych, które potwierdzałyby, że opieka w domu, opieka stacjonarna i wspierane mieszkanie nie odpowiadają potrzebom weteranów i weteranek w zakresie opieki. Przy tym wprowadzenie i realizacja nowej usługi opiekuńczej, w dodatku opartej wyłącznie na statusie, napotkałyby te same wymienione wyżej bariery systemowe.

Dlatego problemy systemowe wymagają rozwiązań systemowych. Wydaje się, że wprowadzenie bezpłatnej długoterminowej opieki medycznej dla weteranów i weteranek (wcześniej podobną usługę długoterminowej opieki pielęgniarskiej wprowadzono dla osób wewnętrznie przesiedlonych) łagodzi problem, ale go nie rozwiązuje.

Doświadczenie z realizacji podobnej usługi wykazało, że po pierwsze, trudno ją wprowadzić z powodu ograniczonej liczby placówek medycznych, a po drugie, problem nie znika – po opuszczeniu placówki medycznej i tak trzeba szukać opiekuńczych usług społecznych, których gmina nie zapewnia.

Rozwiązaniem przejściowym, które znów nie rozwiązuje problemu systemowego w obszarze odpowiedzialności Ministerstwa Polityki Socjalnej, może być udzielenie gminom państwowego wsparcia na zapewnienie usług opiekuńczych dla weteranów i weteranek.

Wniosek

Wszystkie te mity nie powstały przypadkowo. Jak wspomniano na początku, jedną z przyczyn jest międzysektorowy charakter polityki wobec weteranów, gdy w tym przypadku za świadczenie usług społecznych na poziomie krajowym odpowiadają Ministerstwo Polityki Socjalnej i Narodowa Służba Społeczna. Próby rozwiązywania przez Ministerstwo ds. Weteranów złożonych problemów odrębnymi „weteranskimi” narzędziami są zrozumiałe, ale, jak pokazuje praktyka, mogą jedynie tymczasowo złagodzić problem i nie usuną barier systemowych. Dlatego trzeba szukać wspólnych rozwiązań dla wszystkich, którzy potrzebują usług społecznych. To z kolei pomoże usunąć przeszkody w dostępie do usług społecznych dla weteranów i weteranek.

Źródło: LB.ua (lb.ua), blog Tetiany Łuzan, https://lb.ua/blog/tetiana_luzan/779040_mifi_y_realnist_pro_sotsialni.html